Otwierasz okno i znowu czuć ten okropny zapach. W 2024 roku wpłynęło 5652 tysiąca pism od osób, które stwierdziły, że mają dość odoru za oknem i złożyło skargi dotyczące uciążliwości zapachowej. W pierwszej połowie 2025, zgodnie z informacjami Ministerstwa Klimatu i Środowiska, wynika, że złożono 2354 takie skargi. Najwięcej zażaleń dotyczyło sektora produkcji oraz sektora komunalnego, w tym głównie gospodarki odpadami.
Zapach jest subiektywny, ale problem realny
Reakcja na zapach nie jest u wszystkich taka sama. Znaczenie ma wrażliwość konkretnej osoby, kontekst, czas ekspozycji i to, jak oceniamy źródło zapachu. Ministerstwo Klimatu i Środowiska podkreśla, że długotrwałe narażenie na uciążliwość zapachową może wiązać się m.in. ze znużeniem, problemami oddechowymi, bólami głowy, nudnościami oraz podrażnieniem oczu i gardła.
I tu pojawia się najważniejsze pytanie: skoro zapach jest subiektywny, to jak ustalić, jak intensywnie czuć problem? Jak pomóc mieszkańcom, ale jednocześnie oprzeć decyzje na danych?
Właśnie tutaj zaczyna się rola metrologii zapachu. Wkracza nauka, nie po to, żeby zaprzeczyć doświadczeniom ludzi, ale po to, żeby je opisać: pobrać próbki, porównać wyniki, określić skalę problemu i sprawdzić czy można go ograniczyć.
Jak można zmierzyć zapach?
Zapachy można badać na kilka sposobów. Wykorzystuje się m.in. metody chemii analitycznej, olfaktometrię dynamiczną, inspekcje terenowe, badania ankietowe oraz modelowanie. Każda z tych metod odpowiada na trochę inne pytanie: co znajduje się w powietrzu, jak silnie jest odczuwane, gdzie występuje i jak daleko może się rozchodzić.
Jedną z podstawowych metod jest olfaktometria dynamiczna, czyli pomiar zapachu z wykorzystaniem ludzkiego węchu, ale prowadzony w kontrolowanych warunkach. Próbkę powietrza zawierającą zapach rozcieńcza się czystym powietrzem i sprawdza, przy jakim rozcieńczeniu zapach staje się wyczuwalny dla zespołu oceniających. Im bardziej trzeba rozcieńczyć próbkę, tym silniejszy był zapach na początku.
To ciekawa sprawa: w pomiarze zapachu człowiek jest częścią systemu pomiarowego. Nie oznacza to jednak dowolności. W pomiarach uczestniczy specjalnie dobrany zespół osób, którego wrażliwość węchowa jest sprawdzana, m.in. na n-butanol. Wyniki są następnie uśredniane. Wynik podaje się m.in. w europejskich jednostkach zapachowych na metr sześcienny - ouE/m³. Nie jest to klasyczna jednostka fizyczna, taka jak metr, kilogram czy mikrogram na metr sześcienny. To jednostka umowna, oparta na percepcji zapachu przez panel oceniających. Dzięki tak pozyskanym wynikom można formalnie opisać stężenie zapachu, obliczyć emisję zapachową ze źródła i ocenić, jak daleko oraz jak często zapach może być odczuwalny w otoczeniu.
Dlaczego bez pomiarów trudno rozwiązywać spory o zapach?
Intensywny zapach bardzo łatwo generuje konflikt. Mieszkańcy mówią, że nie da się normalnie otworzyć okna. Przedsiębiorca odpowiada, że działa zgodnie z obowiązującymi przepisami. Samorząd chce sprawiedliwie rozstrzygnąć spór i szuka podstaw do decyzji. Dlatego pomiary są tak ważne. To warunek sensownej rozmowy. Pozwalają sprawdzić, czy zapach pojawia się incydentalnie, czy regularnie. Czy jego źródłem jest konkretna instalacja. Czy filtr albo modernizacja systemu rzeczywiście ograniczy emisję odoru? Bez pomiarów zostaje spór. Pomiar zapewnia przestrzeń do decyzji technicznych, administracyjnych i środowiskowych.
Metrologia zapachu to nie ciekawostka, to nauka
Metrologia zapachu pokazuje, że pomiary nie dotyczą tylko długości, masy, temperatury czy czasu. Mogą dotyczyć także zjawisk zmiennych i wywołujących kontrowersje.
Dzięki rzetelnym pomiarom, które gwarantuje metrologia, można lepiej kontrolować emisje z zakładów przemysłowych, oceniać skuteczność instalacji ograniczających odory, wspierać decyzje administracyjne i reagować na problemy mieszkańców. Można też rozwijać nowe technologie monitoringu, które szybciej pokażą, że w powietrzu dzieje się coś niepokojącego. Pamiętajmy, że od jakości powietrza zależy długość i jakość naszego życia.
Źródła:
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020 "PL2022 - Zintegrowany Program Rozwoju Politechniki Lubelskiej" POWR.03.05.00-00-Z036/17